Từ điển Phật học

Chủ trương
Thích Nguyên Lộc

Biên tập
Thích Nguyên Hùng
Viên Lợi
Tuệ Lạc


Chùa Vạn Hạnh
3 rue du Souvenir Français
44800 Saint Herblain
Email vanhanh@vanhanh.fr
Site http://www.vanhanh.fr

 Tìm theo chữ  

Tiếng Việt
Français
English
中文
Sankrit,Pali

 Tìm theo vần 
a b c e f g h i 
j k l m n o p q 
r s t u v w x y z 

 Tìm theo đề tài :
Phật và Bồ TátKinh tạngTên, địa danhTừ phật học

Song ngữ
VN-FRVN-ENVN-CHFR-VNFR-ENEN-VNEN-FR
Trang : 1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12  13  14  15  16  17  18  19  20  21  22  23  24  25  26  27 

Thập thiện nghiệp          ten good acts    十善業    daśa kuśala-karmāni
10 nghiệp thiện:
1. Không sát sinh; 2. Không trộm cắp; 3. Không tà dâm; 4. Không nói dối; 5. Không nói lời ác (không nói tục); 6. Không nói ly gián; 7. Không nói dụ dỗ; 8. Không tham dục; 9. Không sân hận; 10. Không tà kiến.

  佛教對世間善行的總稱。它是以三種身業(不殺生、不偷盜、不邪淫)、四種語業(不妄語、不惡口、不兩舌、不綺語)及三種意業(不貪欲、不嗔恚、不邪見)所組成的。又稱十善道、十善業道、十善根本業道或十白業道。

Thập tín      Dix étapes de la foi    Ten grades of Bodhisattva faith    十信    
10 giai vị đầu tiên trong 52 giai vị tu hành của Bồ-tát Đại thừa, gọi đủ là Thập tín tâm, gọi tắt là Thập tâm. Là 10 cái tâm tin thuận theo giáo pháp của Phật, tin tưởng tuyệt đối, không một niệm nghi ngờ.
1. Tín tâm: Nhất tâm quyết định, mong muốn thành tựu Phật quả.
2. Niệm tâm: Thường tu 6 niệm: Niệm Phật, Pháp, Tăng, Giới, Thí, và Thiên.
3. Tinh tiến tâm: Siêng năng tu tập thiện pháp không gián đoạn.
4. Định tâm: Tâm an trụ nơi sự và nghĩa, xa ĺa tất cả hư nguỵ, vọng tưởng phân biệt.
5. Tuệ tâm: Tư duy quán sát, biết tất cả pháp vô ngă, vô nhân, tự tính rỗng lặng.
6. Giới tâm: Thụ tŕ luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, thân, khẩu, ư thanh tịnh, không phạm các lỗi, nếu có phạm th́ sám hối trừ diệt.
7. Hồi hướng tâm: Đem các thiện căn đă tu được hồi hướng về bồ đề, không nguyện sinh vào các cơi hữu lậu, hồi thí cho chúng sinh, không vi riêng ḿnh; hồi hướng cầu chứng được thực tế, không chấp danh tướng.
8. Hộ pháp tâm: Pḥng ngừa tâm ḿnh, không khởi phiền năo, lại tu 5 hạnh: Mặc hộ, niệm hộ, trí hộ, tức tâm hộ, và tha hộ.
9. Xả tâm: Không tiếc thân mệnh, tài vật, tất cả những ǵ có được đều buông bỏ.
10. Nguyện tâm: Thường tu các nguyện thanh tịnh.

 

Thập triền              十纏    
10 thứ phiền năo trói buộc chúng sinh trong ṿng sinh tử. 10 phiền năo này nương theo tham, sân, si... mà khởi, tương ứng với tâm ô nhiễm, tạo tác các nghiệp ác trói buộc chúng sinh.
1. Vô tàm: Không quư chuộng các công đức và đối với những người có đạo đức chẳng những không kính trọng, lại sinh tâm ghen ghét, không biết tự thẹn.
2. Vô quư: Không biết xấu hổi đối với tội lỗi của ḿnh khi bị người khác phát giác.
3. Tật: Ganh tị. Nghĩa là thấy việc hưng thịnh của người khác, tâm ḿnh không vui.
4. Xan: Bỏn sẻn không chịu bố thí tài vật, tiền của hoặc nói pháp cho người khác nghe.
5. Hối: Hối hận về những lỗi xấu ḿnh đă làm khiến tâm bất an.
6. Miên: Mê ngủ khiến tâm mờ tốt, không có năng lực tỉnh xét.
7. Trạo cử: Thân thô động khiến tâm không tĩnh lặng, không cách nào thành tựu được thiền quán.
8. Hôn trầm: Thần thức tối tăm, thân tâm không có năng lực an trụ trong các thiện pháp.
9. Phẫn: Trước cảnh trái với ư ḿnh th́ sinh tâm tức giận mà quên mất chính niệm.
10. Phú: che giấu tội lỗi của ḿnh.

 

Thập trí          ten wisdoms    十智    Daśa jñānāni
I. Căn cứ vào trí hữu lậu và trí vô lậu mà phân ra thành 10 loại:

1. Thế tục trí, saṃvṛti-jñāna, trí hiểu biết mọi việc thế tục, c̣n gọi là hữu lậu huệ, tức trí huệ chưa hết phiền năo.
2. Pháp trí, dharma-jñāna, nhờ thấy được lư tứ diệu đế ở cơi Dục mà đoạn trừ được phiễn năo ở Dục giới, c̣n gọi là trí vô lậu ở cơi Dục.
3. Loại trí, anvaya-jñān, từ Pháp trí mà sinh ra trí vô lậu này; do thấy được lư tứ diệu đế ở cơi Sắc và Vô sắc mà đoạn trừ được phiền năo ở đó.
4. Khổ trí, duḥkha-jñāna, trí thấy được sự thật về khổ.
5. Tập trí, samudaya-jñāna, trí thấy được nguyên nhân của khổ.
6. Diệt trí, nirodha-jñāna, trí thấy được sự diệt khổ, thấy được hạnh phúc.
7. Đạo trí, mārga-jñāna, trí thấy được phương pháp diệt khổ. Bốn trí này có được theo thứ tự đoạn trừ phiền năo của Tứ đế.
8. Tha tâm trí, para-citta-jñāna, trí biết rơ các pháp do tâm và thuộc về tâm hiện tại và các pháp tâm vô lậu, thuộc về tâm vô lậu ở cơi Dục, cơi Sắc.
9. Tận trí, kṣaya-jñāna, trí tuệ của bậc thánh ở địa vị Vô học, biết rơ rằng ta đă hết khổ, ta đă đoạn tận nguyên nhân của khổ, ta đă chứng được sự diệt khổ, ta đă tu đạo, là trí vô lậu sinh cùng lúc với sự chứng đắc hết phiền năo.
10. Vô sinh trí, anutpāda-jñāna, trí tuệ của bậc Thánh ở địa vị Vô học, biết ta đă hết khổ, không c̣n ǵ để t́m hiểu, ta đă đoạn trừ nguyên nhân của khổ, không c̣n ǵ để đoạn; ta đă chứng đắc sự diệt khổ, không c̣n ǵ để chứng; ta đă tu đạo, không c̣n ǵ để tu nữa.


  梵語 daśa jñānāni。<一>就有漏智及無漏智之性分為十種。(一)世俗智(梵 saṃvṛti-jñāna),多取世俗境之智,即有漏慧之總稱。(二)法智(梵 dharma-jñāna),緣欲界四諦之理,斷欲界煩惱之無漏智。(三)類智(梵 anvaya-jñāna),隨法智而生之無漏智,緣色、無色界四諦之理斷其煩惱。(四)苦智(梵 duḥkha-jñāna),(五)集智(梵 samudaya-jñāna),(六)滅智(梵 nirodha-jñāna),(七)道智(梵 mārga-jñāna),後四智乃各斷四諦所屬煩惱之智。(八)他心智(梵 para-citta-jñāna),了知欲界與色界現在心、心所法,及無漏心、心所法之智。(九)盡智(梵 kṣaya-jñāna),(十)無生智(梵 anutpāda-jñāna),後二智皆於無學位所起之智慧;盡智為無學位之聖者,遍知我已知苦、我已斷集、我已證滅、我已修道,係與漏盡之「得」俱生之無漏智。無生智於無學位遍知我已知苦,復更無知;我已斷集,復更無斷;我已證滅,復更無證;我已修道,復更無修,係與非擇滅之「得」俱生之無漏智。又大般若經卷四八九舉出前十智外更加如說智,共為十一智。若智以無所得而為方便,知一切法如說之相,即是如來一切相智,稱為如說智。〔俱舍論卷二十六〕 <二>指十住中灌頂住菩薩所成就之十智。(一)悉能震動無量世界智,(二)悉能照明無量世界智,(三)悉能住持無量世界智,(四)悉能遍遊無量世界智,(五)悉能嚴淨無量世界智,(六)悉知無量眾生心行智,(七)悉知眾生隨心所行智,(八)悉知無量眾生諸根智,(九)悉能方便度無量眾生智,(十)悉能調伏無量眾生智。初五者係明世界無礙智,一為隨心迴轉,二為暉光照覺,三為願等住持,四為自在普入,五為至處皆嚴。次三為知眾生心行之智,一為知心,二為知心所行之境,三為知根海。後二者為授法之智,一為應根與法,二為滅惑成德,故稱調伏。〔舊華嚴經卷八菩薩十住品、華嚴經探玄記卷五〕 <三>指十住中灌頂住菩薩於勝進分所學之十智。據新華嚴經卷十六所載,為:(一)三世智,謂於三世之法,通達圓明之智。(二)佛法智,謂覺法自性,善出世間,現諸威儀,說法度生之智。(三)法界無礙智,謂知一切眾生本具法界之體,事理融通,性分交徹,互不相礙之智。(四)法界無邊智,謂知眾生色心諸法,即是法界,充遍一切世間,無有邊際之智。(五)充滿一切世界智,謂如來從定而起廣大妙用,遍滿世間,無不照了之智。(六)普照一切世間智,謂如來有大智慧光明,普能照了無量世界之智。(七)住持一切世界智,謂如來有大神力,住持世界,知諸眾生根器大小而攝化之智。(八)知一切眾生智,謂如來知所化一切眾生之善惡因緣之智。(九)知一切法智,謂如來既知所化之眾生,復能了知能化諸法之智。(十)知無邊諸佛智,謂如來知無邊諸佛出現世間,說法教化一切眾生事之智。舊華嚴經卷八菩薩十住品則舉:(一)三世智,(二)一切佛法智,(三)法界無障礙智,(四)法界無量無邊智,(五)充滿一切世界智,(六)普照一切世界智,(七)能持一切世界智,(八)分別一切眾生智,(九)一切種智,(十)佛智無量無邊智。此外,十住品亦說無礙智乃至無退智等十智,及是處非處智乃至三世漏盡智等十智。又舊華嚴經卷三盧舍那佛品亦載有入無量無邊法界智乃至一切諸佛音聲智等十智,及一切世界海成敗清淨智乃至如來種種自在智等十智。〔舊華嚴經卷二十四「十地品」、菩薩本業經、華嚴經疏卷十七、華嚴經探玄記卷五〕

Thế tôn      Vénéré du Monde    world-honored one    世尊    Lokanātha, Bhagavat
Tôn hiệu của Phật. Do Phật có đầy đủ vạn đức nên được người đời tôn trọng, suy tôn Ngài là bậc cao quư giữa thế gian. Thế là thế gian, tôn là tôn quư. Thế tôn là Bậc tôn quư giữa thế gian; hay Bậc người đời tôn quư.

  佛之尊號。以佛具萬德世所尊重故也。又,於世獨尊也。阿含經及成實論以之為佛號中之第十,以具上之九號,故曰世尊。涅槃經及智度論置之於十號之外。智度論二曰:「路迦那他,秦言世尊。」淨影大經疏曰:「佛具眾德為世欽仰,故號世尊,若論胡音樓伽陀伽此云世尊也。」探玄記九曰:「以佛具三德六義,於世獨尊,故名世尊,即梵名婆伽婆。」佛說十號經曰:「天人凡聖世出世間咸皆尊重,故曰世尊。」成實論一曰:「如是九種功德具足,於三世十方世界中尊,故名世尊。」

Thủ Lăng Nghiêm tam muội              首楞嚴三昧    Śūraṃgamasamādhi
Tam muội thu giữ các pháp một cách chắc chắn, 1 trong 108 tam muội, là loại thiền định do chư Phật và hàng Bồ tát Thập địa chứng được.

 

Tha lực      force de l'autre    other-power    他力    
Chỉ cho năng lực ở ngoài bản thân, thường dùng để nói nguồn năng lượng của chư Phật và Bồ tát gia hộ, che chở cho chúng sinh.
Kinh Bồ tát Địa Tŕ nói: “Có 4 sức mạnh, tự lực, tha lực, nhân lực và phương tiện lực. Bồ tát tự ḿnh phát tâm bồ đề, gọi là tự lực. Khiến cho người khác phát tâm, gọi là tha lực. Đời trước đă tích luỹ căn lành với giáo pháp Đại thừa, đời nay vừa thấy h́nh Phật, Bồ tát, hoặc nghe người ta tán thán Tam bảo, liền phát tâm tu tập, gọi là nhân lực. Ở ngay hiện đời thường thân cận với thiện tri thức, thường nghe pháp, siêng tu việc thiện, gọi là phương tiện lực”.
Kinh Đại bảo tích cũng nói: “Tự ḿnh phát tâm tu tập để đạt đến Vô thượng chính đẳng chính giác, gọi là tự lực; khuyến khích, hướng dẫn người khác cùng phát tâm tu tập như ḿnh, gọi là tha lực”.

  (術語)佛道有二力,自己所修之善根為自力,佛之本願力加被力為他力,此中一切諸佛為眾生雖有他力。而特以他力之一法,使眾生成佛道者。為彌陀如來一佛。以是為彼佛之本願故也,彌陀之本願曰唯願信我者往生我土,使成佛道,故捨自力而信彌陀者。與此本願相應,自成往生成佛之願果也。而此信心亦為依佛之本願而發者,即他力也,以他力之信心為他力所攝取也。淨土論中下曰:「他力為增上緣。」又曰:「如劣夫跨驢不上,從轉輪王行,便乘虛空遊四天下,無所障礙,如是等名為他力。」教行信證二曰:「言他力者,如來本願力也。」

Tha thụ dụng thân              他受用身    
Thân công đức thanh tịnh vi diệu thuộc về hoá tha (giáo hoá người khác) do trí tính b́nh đẳng của Phật thị hiện ra. Đức Phật dùng sức đại từ bi thích ứng với căn tính của hàng Bồ-tát Thập địa, hiện bày ra 10 lớp tướng hải, trụ nơi cơi Phật thuần tịnh, hiện thân thuyết pháp, khiến các Bồ-tát thụ dụng pháp lạc Đại thừa. Thân tướng mà Đức Phật hiện ra để độ hàng Bồ-tát Sơ địa là thân ngồi trên đài sen trăm cánh ; thân Phật hiện ra để độ hàng Bồ-tát Đệ nhị địa là thân ngồi trên đài sen ngh́n cánh ; cho đến thân Phật hiện ra để độ hàng Bồ-tát Thập địa là thân ngồi trên đài sen mà số cánh là không thể nào nói hết, bất khả thuyết. Một cánh sen ở đây là thế giới ba ngh́n đại thiên. Hàng Đại Bồ-tát Thập địa trải qua vô số kiếp tu hạnh lợi tha, đầy đủ các hoá thân chứng được, v́ chúng sinh mà hiện ra nhiều tướng, nói các pháp môn, thụ dụng đại pháp lạc, gọi là Tha thụ dụng thân. Thân này có nghĩa là ứng thân thị hiện nên cũng gọi là Ứng thân.

 

Thanh tịnh trí              清淨智    Suddha-jñāna
Trí quán Đệ nhất nghĩa, đoạn trừ tất cả tập khí phiền năo, không c̣n chướng ngại, thanh tịnh vô nhiễm. Đây là trí Đệ nhất nghĩa của Như lai.

  無漏智也。勝鬘寶窟上末曰:「清淨智證第一義。」

Thiền chỉ              禪止    Śamatha
Chỉ là dừng lại. Dừng lại sự tán loạn, sự quên lăng, vọng niệm, dừng lại sự đuổi bắt một đối tượng nào đó. Thiền chỉ là trạng thái tâm chuyên chú vào một cảnh, một đối tượng, khiến cho mọi vọng tưởng đều chấm dứt, là cách tập trung tâm ư vào một vật và không để bị chi phối bởi bất cứ một yếu tố nào khác, cả chủ quan lẫn khách quan.

 

Thiền chi      États de contemplation    Jhanangani - Full concentration states    禪支    Jhānangāni
Thiền là thiền định. Chi là chi phần. Bốn thiền định có tất cả là 18 chi; Sơ thiền gồm 5 chi: Tầm (Giác), Từ (Quán), Hỷ, Lạc, Nhất tâm. Nhị thiền gồm 4 chi: Nội tịnh, Hỷ, Lạc, Nhất tâm; Tam thiền có 5 chi: Xả, Niệm, Tuệ (Trí), Lạc, Nhất tâm; Tứ thiền có 4 chi: Bất khổ bất lạc, Xả, Niệm, Nhất tâm.

  禪,禪定;支,部分之義。四禪定計十八支:初禪有覺、觀、喜、樂、一心等五支;第二禪有內淨、喜、樂、一心等四支;第三禪有捨、念、慧(智)、樂、一心等五支;第四禪有不苦不樂、捨、念、一心等四支。

Thiểu dục tri túc      désirer peu, se rejouir d'un rien    Content with few desires    少欲知足    alpeccha saṃtuṣṭa
Thiểu dục là ít tham muốn. Tri túc là biết đủ.
Kinh Vô lượng thọ, quyển thượng, nói: "Thành tựu năng lực nhẫn nhục, không tính toán hơn thua, ít tham muốn, biết đủ, thù không bị ô nhiễm bởi sân si".


  不多求曰少欲。得少而不懊惱曰知足。無量壽經上曰:「忍力成就,不計眾苦。少欲知足,無染恚痴。」法華經勸發品曰:「是人少欲知足,能修普賢之行。」涅槃經曰:「獅子吼菩薩問云:少欲知足有何差別?佛言:少欲者不求不取,知足者得少不悔恨。」

Thiện nghiệp      Karma positif        善業    Kusala
Những hành động, lời nói và suy nghĩ tốt lành.


 

Thiện thệ              善逝    sugata
Một trong 10 hiệu của Phật.
C̣n gọi là Thiện khứ, Thiện giải, Thiện thuyết vô hoạn, Hảo thuyết, Hảo khứ.
Có nghĩa là Đức Phật khéo léo đi vào trong các loại thiền định thâm sâu và vô lượng trí tuệ vi diệu.
Sugata c̣n có ư là khéo léo thuyết giảng. Đức Phật luôn thuyết giảng về thật tướng của các pháp, không bao giờ nói những pháp đắm nhiễm ái dục. Đức Phật thường quan sát năng lực trí tuệ của đệ tử để thuyết pháp thích hợp, hoặc dạy bố thí, hoặc dạy niết-bàn, cho đến các pháp 5 uẩn, 12 nhân duyên, tứ diệu đế... để dẫn dắt đệ tử đi trên con đường tiến tới Phật quả.
Thiện thệ c̣n có nghĩa là đă thật sự đến bờ bên kia, không c̣n trở lại biển sinh tử này nữa.

 

Thiện tri thức      ami de bien     good and virtuous friend    善知識    Kalyāṇa-mitra
Bạn lành, tức chỉ cho người chính trực, có đức hạnh, có năng lực dẫn dắt người khác hướng về chính đạo. Trái lại, người bạn dẫn dắt ta đi vào tà đạo th́ gọi là Ác hữu.

  知識者,知其心識其形之義,知人乃朋友之義,非博知博識之謂,善者於我為益,導我於善道者。法華文句四曰:「聞名為知,見形為識。是人益我菩提之道,名善知識。」法華經妙莊嚴王品曰:「善知識者是大因緣,所謂化導令得見佛,發阿耨多羅三藐三菩提心。」有部毘奈耶雜事曰:「阿難陀言:諸修行者,由善友力,方能成辦。得善友故,遠離惡友,以是義故,方知善友是半梵行。佛言:阿難陀勿作是言,善知識者是半梵行。何以故?善知識者是全梵行,由此便能離惡知識,不造諸惡。常修眾善,純一清白,具足圓滿梵行之相。由是因緣若得善伴與其同住乃至涅槃事無不辦,故名全梵行。」

Thiên hương              天香    
Hương của cơi trời, nhưng thường dùng để chỉ cho những hương liệu đặc biệt ở nhân gian.

 

Thí vô uư giả      Octroi-Courage, Donateur de Sécurité    bestower of fearlessness    施無畏者    abhaya-dāna
Danh diệu của Bồ tát Quán Thế Âm, người ban tặng sự không sợ hăi.

 

Tiểu thừa      Petit Véhicule    Small vehicle     小乘    hīna-yāna
Cũng gọi Thanh văn thừa.
Tiểu thừa nghĩa là cổ xe nhỏ hẹp. Ư muốn nói giáo pháp Tiểu thừa chủ yếu lấy việc cầu giải thoát cho chính ḿnh làm mục tiêu, cho nên thuộc về đạo Thanh văn, Duyên giác, chỉ lo tự độ, bỏ quên hạnh độ tha.

 

Tích môn              跡門    
Cảnh giới chân lư thực chứng được Phật mô tả lại cho các hàng chúng sinh tùy theo tŕnh độ bằng các phương tiện ngôn ngữ; đây gọi là tích môn. Tích là dấu vết, là lối ṃn, để người sau lần bước khám phá ra hướng đi chính xác. Trong quá tŕnh hành Bồ-tát đạo, cảnh giới được hướng đến chỉ căn cứ theo mô tả của Phật, c̣n chân thực tính của cảnh giới ấy th́ bằng tŕnh độ hiện tại của trí tuệ th́ chưa thể h́nh dung nỗi.

 

Tính cảnh              性境    
Tính là bản chất.
Tính cảnh là cảnh giới có đầy đủ thể tính chân thật : sắc cảnh là sắc chân thật, tâm cảnh là tâm chân thật. Cảnh giới này là đối tượng của nhận thức trực tiếp thực tại, không bị méo mó, không có ảo giác. Thế giới tính cảnh là chân như, là tự thân của thế giới, của sự vật. Cảnh giới này có ba tính chất đặc trưng :
1. Phát sinh từ chủng tử thật sự trong tự thân và riêng biệt.
2. Có thực thể, thực dụng, chứ không phải như hoa đốm giữa hư không hay lông rùa, sừng thỏ… vốn chẳng có thực thể, thực dụng.
3. Giữ được tự tính riêng, không phụ thuộc vào tâm năng duyên ; mà tâm năng duyên khi tiếp xúc với nó cũng không làm thay đổi tính chất của nó, (tâm năng duyên tức là chủ thể nhận thức) chỉ duyên lấy phù hợp với tự tướng chân thật của nó.
Ví dụ, năm cảnh sắc, thanh, hương, vị, xúc mà kiến phần của tiền ngũ thức và ngũ câu ư thức sở duyên là tính cảnh.
Chủng tử căn thân và thế giới mà kiến phần của a-lại-da sở duyên cũng là tính cảnh.
Tính chất không phụ thuộc vào tâm của tính cảnh có ba lư do :
Thứ nhất, v́ tính cảnh có tính chất vô kư, không thiện, không ác, cho nên nó không tuỳ thuộc vào tính chất thiện ác của tâm năng duyên để biến hoá ra cảnh thiện ác. Trường hợp này gọi là "tính bất tuỳ".
Thứ hai, tính cảnh không tuỳ thuộc vào tâm hệ thuộc ở cùng một giới, địa. Chẳng hạn, thức thứ tám hệ thuộc ở dục giới, nhưng chủng tử sở duyên của nó thông cả ba giới là dục giới, sắc giới và vô sắc giới ; đến khi thân tại hạ giới khởi nhị thông mà hai thức nhăn và nhĩ lại duyên thủ ở trên nhị giới, thân tại thượng giới mà hai thức nhăn và nhĩ lại duyên thủ ở dục giới.
Thứ ba, do tướng phần và kiến phần sai biệt, cho nên chủng tử sinh ra không đồng nhất với tâm.

 


Trang : 1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12  13  14  15  16  17  18  19  20  21  22  23  24  25  26  27